HISTORIA

Muzeum Diecezjalne mieści się w okazałym gotyckim domu wzniesionym w 1476 r. z fundacji ks. Jana Długosza, wybitnego historyka, zarazem kanonika sandomierskiego. Ów gotycki gmach  zwany Domem Długosza, powstał dla potrzeb księży mansjonarzy, którzy przez wieki, aż do kasaty w XIX w., pełnili służbę Bożą w kolegiacie sandomierskiej.   Zbiory Muzeum Diecezjalnego to prawdziwa skarbnica dzieł sztuki i pamiątek. Na  ekspozycji prezentowany jest bogaty dorobek artystyczny w dziedzinie sztuki sakralnej: malarstwo, rzeźba, rzemiosło artystyczne, związany z przeszłością kościelną Sandomierza i Ziemi Sandomierskiej.  

Muzeum Diecezjalne powstało staraniem ks. Józefa Rokosznego (zm.1931) i ks. Jana Wiśniewskiego (zm. 1943), którzy w ciężkich czasach zaborów gromadzili pamiątki przeszłości, aby uchronić je przed zapomnieniem i zniszczeniem. Podjęte przez nich działania wpisywały się  w atmosferę kolekcjonerstwa XIX wieku, budzącym się w okresie niewoli narodowej  zamiłowaniem do przeszłości, do jej duchowego i artystycznego dziedzictwa. W 1902 r. ks. Rokoszny zwrócił się do kapituły katedralnej z inicjatywą utworzenia muzeum diecezjalnego. Pierwsze zbiory gromadzono w katedralnym kapitularzu. Inicjatywa ks. Rokosznego znalazła poparcie wśród kapłanów, którzy przekazywali zabytki związane z przeszłością diecezji. Ofiarowywano też pamiątki przechowywane w zbiorach rodzinnych oraz przypadkowe znaleziska.

Właściwy rozkwit zbiorów  nastąpił w czasie, kiedy zostały przeniesione do dawnego klasztoru sióstr benedyktynek w Sandomierzu, który po kasacie  w 1903 r. został przejęty przez Seminarium Duchowne.  Przewidziano tam również miejsce dla zbiorów muzealnych.  Z Muzeum  początkowo korzystali alumni, dla których miał to być „gabinet pomocniczy” przy nauczaniu historii sztuki w Seminarium. Z czasem zbiory w Seminarium  stały się ważną placówką muzealną, udostępnioną społeczeństwu.

W 1936 r. Muzeum w Seminarium  zamknięto, a zbiory przeniesiono do odnowionego z inicjatywy bpa Włodzimierza Jasińskiego i przystosowanego do potrzeb ekspozycyjnych Domu Długosza. Uroczyste otwarcie nowego Muzeum nastąpiło 26 października 1937 r. za pasterzowania bpa Jana Kantego Lorka. Urządzenie ekspozycji powierzono Karolowi Estreicherowi jun. z Krakowa.

Kolejnym opiekunom zbiorów udało się zatrzymać w prawie niezmienionym układzie dawny charakter ekspozycji. Jej koncepcja i zawartość, to poniekąd synteza polskiego kolekcjonerstwa  XIX i XX w.

Ekspozycja urządzona jest w siedmiu salach, do każdej z nich prowadzi kamienny ostrołukowy portal

UKŁAD EKSPOZYCJI

Sala I to dawna  sień, z której na piętro prowadzą wąskie, kolebkowo sklepione schody mieszczące się w grubości muru. W centralnej części Sali eksponowany jest pulpit muzyczny, który jak niegdyś w klasztorze służy jako podstawa dla Antyfonarza z XV w.

Na pulpicie położone są stopy słonia. Jest to jedna z wielu osobliwości jakie napotkamy na ekspozycji, która przedmioty o dużej wartości artystycznej łączy z mniej znamienitymi. Ten jedynie pozorny brak ładu i pozorna przypadkowość sprawiają, że muzeum pełne jest złożoności form i elementów tajemniczości.

W tej Sali prezentowany jest Świętego ofiarowany przez króla Władysława Jagiełłę kolegiacie pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Sandomierzu (Warsztat górnoreński, przed 1343; puszka na relikwie i podstawa: Kraków, ok. 1470-1480, srebro, złocenie, emalia, kamienie szlachetne, korale). Krzyż posiada wyjątkowe znaczenie wśród zabytków sztuki złotniczej jakie przechował skarbiec katedry sandomierskiej.

Prawdziwą ozdobą kolekcji jest obraz Łukasza Cranacha Starszego
Matka Boska z Dzieciątkiem i św. Katarzyną Aleksandryjską z lat 1518-1520. Imaginacyjny, reprezentacyjny Portret króla Władysława Jagiełły (1520-1530, warsztat Hansa Suessa z Kulmbachu, drewno, tempera, 208X63cm)W 2010 r. obraz został odnowiony w Zamku Królewskim na Wawelu, przez zespół pod kier. P. Ewy Wiłkojć. Był prezentowany na wystawie „Na znak świetnego zwycięstwa. W sześćsetną rocznicę bitwy pod Grunwaldem” zorganizowanej przez Zamek Królewski na Wawelu.

Trzy Święte śś. Marta, Agnieszka i Klara (Kraków (?) ok. 1430-1440, Małopolska (Kraków?), ok. 1430-1440 r., tempera na drewnie) Obraz stanowił kiedyś nastawę ołtarzową o formie pojedynczej tablicy. Symetryczny układ  trzech, zasiadających na wspólnej ławie postaci pozostaje w tablicowym małopolskim zjawiskiem odosobnionym. Fryzowa kompozycja obrazu wydaje się najbliższa ściennym przedstawieniom biskupów w krużgankach klasztoru franciszkanów w Krakowie. Autor dzieła został określony jako „współtwórca” dojrzałego stylu w malarstwie małopolskim. Ujawniające się w obrazie prekursorskie cechy formalne, pojawiły się w wielu dziełach powstałych w Małopolsce od lat 40. do 60. XV w.

Ozdobą tej części kolekcji jest również Puszka do wystawiania Najświętszego Sakramentu z końca XVI w. fundacji Krzysztofa Zbaraskiego (1580-1627) wykonana z kryształu górskiego oprawionego w srebro złocone

Symboliczne znaczenie mają Rękawiczki św. Jadwigi królowej. Ofiarować je miała przed wiekami mieszkańcom  podsandomierskiej wsi Świątniki, w zamian za wyciągnięcie ugrzęzłych w zaspie sań, którymi podróżowała z Sandomierza do Krakowa.

Sala II jest prawdziwą skarbnicą tekstylnych wspaniałości minionych stuleci. Znajdują się tu zespoły szat liturgicznych, od okazałych kap, ornatów i dalmatyk, aż po drobne wyroby jak stuły, welony kielichowe, palki i bursy. Licznie przechowywane są w zbiorach   fragmenty tkanin i haftów. Najstarszymi są ornaty uszyte z tkanin włoskich  z XV-XVI w. zdobione haftami figuralnymi z XV w. Osobną grupę tworzą ornaty uszyte z tkanin perskich i tureckich z XVI i XVII w. Najbardziej znany w kolekcji jest ornat uszyty z jedwabnej tkaniny tureckiej z XVI w. ze wzorem zwanym czintamani. 

Duży walor emocjonalny posiadają zgromadzone w tej Sali pamiątki: Brewiarz, który należał do ks. Ignacego Skorupki, Modlitewnik, który należał do o. Augustyna Kordeckiego, Pudełeczko, w którym przechowano kosmyki włosów Napoleona, kamienny ułamek z kolumny w Schwechat pod Wiedniem, miejsca spotkania króla Jana III Sobieskiego z cesarzem Leopoldem, fajka Adama Mickiewicza.

Do Sali III  wprowadza nas zabytek snycerski z końca XVII w. – ażurowa krata, którą kształtują zwoje ornamentu akantowego. Krata pochodzi z dawnego klasztoru sióstr benedyktynek.

Zachwyt budzi romańska figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem z XIII w., zwana Madonną z Goźlic. Ocalała z dekoracji rzeźbiarskiej kościoła w Goźlicach, z tympanonu fundacyjnego. Odnaleziono ją w 1915 r. w trakcie odbudowy kościoła po zniszczeniach wojennych.

Na uwagę zasługuje kolekcja portretów trumiennych. Portret trumienny  szlachcica z Obrazowa z XVIII w. uważany jest za jeden z najlepszych i artystycznie najdojrzalszych portretów trumiennych jakie dochowały się do naszych czasów.

Na ekspozycji znajduje się również konterfekt szlachcianki herbu „Dąbrowa” na którym zmarła w 1698 r. niewiasta występuje w strojnej sukni, klejnotem u szyi, a także modnym koronkowym czepcu.

Dekoracyjność ekspozycji podkreślają zawieszone wysoko kości mamuta, a także łopaty łosia, które w sposób naturalny stoją na fragmencie kamiennego obramienia pochodzącego z sandomierskiego zamku, z czasu jego renesansowej rozbudowy.

Znajduje się tu również fragment mozaiki wyobrażającej św. Michała Archanioła, pochodzący z dawnego soboru św. Aleksandra Newskiego, który stał przy placu Saskim w Warszawie.

Sala IV gromadzi bogaty zbiór romańskich elementów zdobniczych z XIII w., pochodzących z dekoracji ścian kościoła dominikanów w Sandomierzu pw. św. Jakuba. Znajduje się tu również kilkadziesiąt kafli od końca XVI  do XIX w. Zgromadzone w tym pomieszczeniu  zbiory archeologiczne  obejmują ceramikę, zabytki krzemienne i kamienne oraz wyroby z metalu. Szczególną grupę stanowią w tej sali pamiątki z Ziemi Świętej m.in. kolekcja  lampek oliwnych.  W tej Sali ustawiony jest austriacki bęben, pamiątka walk w Sandomierzu w 1809 r.    Kule armatnie – pamiątki walk pod Chocimiem, Maciejowicami i Kamieńcem Podolskim, przypominają o dobrych czynach pokoleń.

W sali V rozbrzmiewają  delikatne dźwięki muzyki z czasów renesansu i baroku. Płyta odtwarza brzmienie zabytkowego Pozytywu szkatulnego – małych organów z 1 ćw. XVII w. W zbiorach  znajduje się również najstarszy fortepian polski, wykonany w Sandomierzu w 1774. Instrumenty pochodzą z dawnego klasztoru sióstr benedyktynek. Wśród innych pamiątek pochodzących z tego klasztoru zobaczyć możemy w tej Sali portrety ksień i zakonnic, a także Portret Elżbiety z Gostomskich Sieniawskiej fundatorki sandomierskiego klasztoru.

W tej Sali zgromadzone są liczne Portrety reprezentacyjne, wśród nich Portret biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka z 2 pol. XVIII w., Portret Jana Tarły z poł. XVIII w. i Portret Jana Karola Konopackiego z 1636 r.

Należy zatrzymać się przy barokowych dziełach, w których środkiem wyrazu stały się dla malarzy relacje światła i cienia: Chrystus dźwigający krzyż to obraz malarz bolońskiego z 1 pol. XVII w., w obrazie przedstawiającym Św. Jana Chrzciciela z 1 poł. XVII w. malarz posłużył się charakterystycznym dla sztuki Caravaggia efektem światłocieniowym. W Portrecie kobiety Gerarda Schalckena „małego mistrza holenderskiego” postać oświetla  mocny blask padający od płomienia świecy.

W Sali VI wkraczamy w przestrzeń gdzie wystawione zostały przykłady rzeźb sakralnych, fragmenty ornamentalne dawnych ołtarzy, a także inne snycerskie elementy wystroju wnętrz kościelnych. Są zróżnicowane pod względem stylistycznym i artystycznym, choć przynależą głównie do nurtu rzeźby małopolskiej. Szczególne miejsce zajmuje tutaj rzeźba Madonny z Dzieciątkiem z Koprzywnicy. Powstała u schyłku XV w., ale w swej stylizacji upodobniła się jeszcze do stylu „Pięknych Madonn”. W kolekcji znajdują się również dzieła uznanych rzeźbiarzy: Władysława Ludwiga z Moraw (figury św. Joachima i św. Józefa z poł. XVIII w. które pochodzą z ołtarza głównego w sandomierskiej katedrze), Tomasza Huttera ( Personifikacje Afryki i Azji z dawnego kościoła jezuitów w Sandomierzu) i rzeźby Macieja Polejowskiego rzeźbiarza lwowskiego.

Są w tej Sali figury jasełkowe z XVIII w.

W Sali VII znajduje się wiele ważnych dzieł, dla których tematy zaczerpnięte zostały z historii ojczystej: obraz Aleksandra Lessera Obrona Trembowli i Antoniego Kozakiewicza Niespodziewanie, czy rzeźba Pius IX błogosławi Polsce. Zgromadzono  tutaj wiele pamiątek polskiej historii: Klamra do pasa z czasów Powstania Styczniowego, Fajka którą wykonał na Syberii zesłaniec z 1864r.czy Kałamarz wykonany na kształt sarkofagu ks. Józefa Poniatowskiego.

Unikatem jest  Biblioteka Ksiąg Drzewnych z 1 poł. XIX w., która liczy ponad 100 ksiąg wykonanych z różnych gatunków drzew i krzewów.